Hizkuntza gehienek «izenen ekonomia» erabiltzen dute eguneroko bizitzan, izen laburrak, egonkorrak eta erraz ulertzekoak hautatzen dituzte. Izenen ekonomia da, hain zuzen, izen baten balio praktikoa (laburtasuna, ulergarritasuna, egonkortasuna) irizpide gisa erabiltzea. Baskonian, ordea, hainbat kasutan irizpide hori ez da betetzen, eta leku-izenak izenen ekonomiatik berrikustea aberasgarria litzateke. Hona hemen zenbait adibide.
Aireportuaren kasua
2026ko urriaren 1ean Bilbaoko aireportuaren izen aldaketa onartu zen Eusko Legebiltzarrean, Euskadi-Estatua Aireportu Organo Bilateralari aurkezteko, horren eskubidea duen AENAk aldatu dezan. EAJk eta PSEk egindako testua onartu zen, aurretik EH Bilduk Jose Antonio Agirre Lehendakariaren izena Bilbao-ri gehitzeko eskatutakoa aldatuz, 66 boto alde, 7 abstentzio eta 1 aurkarekin izan ziren. Horri esker, hainbat adibide batera aztertu eta ideia batzuk sintetizatzeko parada dago. Abagune ona da izenen ekonomia ongi azaltzeko.
Izen horren inguruan lau gai nabarmendu behar dira idazkera aldetik: Agirre, Lehendakari, Bilbao eta Aireportu.
Lehenik, Agirre. Gaztelerazko hainbat hedabidetan Lehendakari Aguirre agertzen da, eta euskarazkoetan Agirre Lehendakaria, beti ere Jose Antonio izenik gabe. EH Bilduk Legebiltzarrean aurkezten dituen proposamen guztiak euskaraz egiten direnez, Agirre zen hasierako aukera, nahiz eta badirudien Legebiltzarreko gaztelerazko onarpenean Aguirre geratu dela. Esan da, halaber, Agirrek beti Aguirre idazten zuela. Hori ez da guztiz zehatza:Eusko Jaurlaritza sortu zenean horrela sinatu zuen Jose A. de Agiŕe Gernikako Batzar Etxean[i], gaur desagertuta dagoen Ohorezko Liburuan edo gabonetako zorion agur hau[ii] ere frogagarri da. Beraz, Agirre horrela izendatzea, euskararen arauak beteaz zuzena eta zilegi da..
Bigarrenik, Lehendakari. Aldatzen den beste hitza Lehendakari da. Garai hartan Lendakari idazten zen, Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoan (1936ko urriaren 9a) ikus daitekeenez [iii] edo Lendakaritza Carlton hotelean kokatu zeneko beheko irudiek erakusten duten bezala. Agirreren bizitzan zehar Lendakari erabili zen. Lehendakari forma euskara batua onartu zenetik erabiltzen da, eta, beraz, normala da gaur horrela idaztea.
Hirugarrenik, Bilbao. BIO kodea mantenduko dela onartu da. Kodearen inguruan iritzi desberdinak egon diren arren munduan zehar,[iv] logikoa da. Bilbon aireportu bakarra dagoenez, kodea mantentzea zentzuzkoa da, eta horri lotuta, Bilbao hitza izenari erantsiz kokapena adierazten da, gaur egun ezagutzen den bezala. Beraz, Bilbao hitza mantentzea guztiz normala da.
Laugarrenik, Aireportu. Hitz hau euskaraz eta gazteleraz, bi hizkuntzetan, mantentzeko aukera ere aipatu da. Legez Aireportua/Aeropuerto jartzea beharrezkoa izan daiteke, baina ekonomiaren aldetik Aireportua nahikoa litzateke: gazteleraz, frantsesez eta ingelesez (aeropuerto, aéroport, airport) ia berdin ulertzen da, eta euskarazko hitz bakarrak mundu guztiak identifikatzeko balio du.
Hori guztia kontuan hartuta, hitzen euskal idazkera da zuzenena, eta honela jarriko litzateke:: «Bilbao-Agirre Lehendakaria Aireportua«[v]. Lekua ageri da lehenik, eta BIO kodearekin bat dator. Omendua bere idazkeran jasota dago. Eta hitz gutxitan ulertzen da hizkuntza erabilienetan. Erabaki hau hartzeko oraindik aukera dago.
Izenen ekonomiaren begirada zabalagoa
Aireportuaren kasua ez da bakana: Baskonian beste hainbat izenek ere antzeko galderak planteatzen dituzte. Gaiaz interesa duenarentzat, Baskoniako zenbait izen berrikusteko premiari buruzko artikulua dago idatzita [vi] Baskonian beste hainbat izenek ere antzeko galderak planteatzen dituzte. eta hari eutsiz jarraituko da hemen.
Gai honetarako liburu interesgarria da Gerry O’Reillyk editatutako Place Naming, Identities and Geography. Critical Perspectives in a Globalizing and Standardizing World [vii] 47 akademikoren 26 ekarpen biltzen ditu, geografia kritikoaren esparruan, EUROGEOren bilduman argitaratua eta Nazio Batuen izen geografikoen adituen taldearekin (UNGEGN) bat etorriz. Baskonian, gai honen ardura Euskaltzaindiak du.
Egile gehienek toponimia identitate-ardatz gisa azpimarratzen dute, eta lekuen izenak lekuaren hizkuntzara egokitzeko beharra ere aipatzen dute, bereziki subiranotasuna berreskuratu duten herrialdeetan. Kolonialismoaren aurkako joera ere nabaria da: kolonialismo linguistikoa, ekonomikoa, erlijiosoa edo ideologikoa salatzen dira, Baskonian oso ezagunak diren errealitateak.
Ikuspegi ekonomikoa bereziki interesgarria da. Bombayren kasua nabarmentzekoa da: galego-portugesezko Bom bahia zen, ingelesek Bombay bihurtu zuten, eta 1995etik Bumbai da ofizialki, maratheraz «ama» esan nahi duena.
Horrek Baskonian erabilitako zenbait izen hausnartzera darama. Hemen irizpide historikoa eta dokumentatua nagusitu da, oro har zuzena baina akatsik gabea ez. Gutxitan baloratu da, ordea, izenaren balio praktikoa, funtzionala, linguistikoa eta sinbolikoa. Hori da izenen ekonomia.
Ondo ebatzitako kasuak eta ez hain
Gaztelera hutsean zeuden ofizialak ziren izenak berrikusi ziren unetik denbora pasatu da, eta kasu askotan afera egonkortu da. Laguardia adibide ona da: luze eztabaidatu ondoren (Biasteri, Guardia, Legarda…), Euskaltzaindiak Laguardia ezarri du izen ofizial bakartzat bi hizkuntzetan. Irtenbide zentzuzkoa da ekonomia linguistikotik begiratuta.
Absurdoa iruditzen da, aldiz, Ancín/Antzin bezalako izen bikoitzak mantentzea, Anzin bezalako izen bakar bat askoz eraginkorragoa litzatekeenean. Horrelako kasuak berrikusten ez izana sintomatikoa da. Gauza bera gertatzen da Abárzuza/Abartzuza bikotearekin, Abarzuza izen bakarrarekin konpon zitekeena, Ceánuri/Zeanuri bikotea Zeanuri izen bakarrean geratu zen bezala.
Galdetu liteke, halaber, Ayala/Aiara edo Oyón/Oion izenek bikoizketa merezi ote duten. Horrek ez du esan nahi beste kasu batzuk konplexuagoak ez direnik. Esaterako Agurain kasua kontrojarriagoa da, izen ofiziala Agurain/Salvatierra bada ere, udalak Agurain soilik erabiltzen du.
Polemikoa izan daiteke, baina bide arrazoizko baten hasiera da. Guzti honekin garbi dago izenen ekonomiaren ikuspegitik berrikuspena egin beharko litzatekeela.
Hiriburuen adibidea eta alternatibak
Izen bikoitzak funtzionalak ez diren beste esparru bat hiriburuak dira, Googlelizazioaren eta estandarizazioaren garai honetan (terminoa O’Reilly-ri zor zaio).
Hurrengo alternatibak aurkezten dira, aurreko bidetik jarraituz (ikus ere beheko erreferentzietan aipatutako artikulua). Proposamen hauek ez dute zertan onartuak izan; helburua da irizpide ekonomikoa eztabaidan sartzea.
Bilbao/Bilbo. Hiriburuen artean errazena. Izen ofiziala Bilbo da euskaran eta Bilbao gazteleran eta zenbait erdaratan (hau dio Euskaltzaindiak: Bilbo da euskal izen arautua. Bilbao erdaraz gorde den euskal izen zaharra da). Bilbao izenak ondo funtzionatzen du; utz bedi euskal izen zaharra dagoen bezala: Bilbao.
Vitoria/Gasteiz. Izen bikoitza ondo integratu da, ziurrenik bi izenak laburrak direlako. Googlek ere ondo kudeatzen du; izen bikoitzen artean, arazo gutxien dituena. Beraz, Vitoria/Gasteiz geratuko litzateke.
Pamplona/Iruña. Konpentsazio-falta du. Pamplona Pompeio + Iruña bada, irtenbidea ez litzateke zaila: euskararen arauekin idatzitako Panplona. Hau da, Pompeioren Iruñea bezala ulertuko litzake.
San Sebastián/Donostia. Donostia Done Sebastianetik badator, izena bateratzeko ahalegina egin liteke: Done Sebastian, hizkuntza guztietan berdin.
Bayonne/Baiona. Oraindik Bayonne da izen ofiziala. Irtenbide bateratzailea erraza da: euskararen (eta gaskoiaren) arauen arabera Baiona ofizialtzea, edo Baïona, frantsesez irakurketa errazteko zeinu batekin.
Amaitzeko
Purista guztiak asetzea ezinezkoa da, eta eztabaida amaigabeek ez dute inora eramaten. Bilatu behar dena eguneroko erabilerarako aukerarik funtzionalenak dira, bizi den testuinguru globalean, Baskoniako identitateari eutsiz. Izen on batek laburra izan behar du, informazioa eman eta hizkuntza batetik bestera zubi egin. Hori da, azken finean, izenen ekonomia.
[i] Agirre Lehendakariaren sinadura Gernikako Batzar Etxeko desagertuta dagoen Ohorezko Liburuan. https://www.cinturondehierro.net/eu-es/Gotorleku-Erkidegoa/Bloga/ID/96/El-desaparecido-Libro-de-Honor-de-la-Casa-de-Juntas-y-las-primeras-anotaciones-de-Jose-Antonio-Aguirre-como-emLendakariem-en-el-80-Aniversario-de-la-Constitucion-del-Gobierno-Provisional-de-Euzkadi
[ii] 1949an Iñaki Anasagasti-ren aitari bidalia
[iii] Euzkadi’ko Agintaritzaren Egunerokoa / Diario Oficial del País Vasco. 1936ko urriaren 9koa. II. Errepublikako Eusko Jaurlaritza. Gobernuko Presidentzia. Euzkadi’ren berjabetasun-Araudia. https://www.euskadi.eus/web01-bopv/es/p43aBOPVWebWar/VerParalelo.do?cd1936000001
[iv] Ikus Aeropuerto Adolfo Suárez Madrid-Barajas (MAD) edo Aéroport París-Charles de Gaulle (CDG)
[v] Ebatzi beharko litzateke “Bilbao-Agirre Lehendakariaren Aireportua” izena zuzenagoa ote den.
[vi] https://iazkoaga.com/2025/05/12/place-naming-identities-anda-geography-un-libro-que-invita-a-repensar-algunos-nombres-de-baskonia/
[vii] O’Reilly,Gerry. Place Naming, Identities and Geography. Critical Perspectives in a Globalizing and Standardizing World, Edit. Dublin City University
